Lærum af mistökum annarra

Síðustu daga hefur umræðan um upptöku skólagjalda í opinberum háskólum verið áberandi, í fjölmiðlum og á bloggsíðum samfélagsspekúlanta. Á forsíðu Fréttablaðsins,13.apríl síðastliðinn, var vitnað í Sigurð Kára Kristjánsson, formann Menntamálanefndar Alþingis, sem sagði að upptaka skólagjalda við opinbera háskóla væri aðeins tímaspursmál. Er upptaka skólagjalda það óumflýjanleg að hún sé talin tímaspursmál? Það er rétt að samkeppnisstaða háskólanna er skökk og að opinberir háskólar þurfa aukið fjármagn til að geta setið við sama borð,en af hverju í ósköpunum liggur það beinast við að stúdentar axli ábyrgð á fjárhagsvanda opinberra háskóla? Ætti það ekki frekar að vera ríkið?

Það býr vissulega eitthvað annað að baki. Skólagjaldasinnar hafa þulið upp rök fyrir því hvernig upptaka skólagjalda muni umturna háskólasamfélaginu á þann veg að eftir nokkur ár munu hér vera miklu betri háskólar, sem bjóða upp á miklu betra nám og útskrifa miklu klárari nemendur. Samkvæmt þeim eiga skólagjöld því ekki aðeins að leysa fjárhagsvandann heldur einnig að bæta háskólasamfélagið til muna. Þeir segja að upptaka skólagjalda komi til með að auka afköst stúdenta í námi, séu aukin hvatning við stúdenta, auka skilvirkni háskóla og gæði náms. Þeir sem eruá móti upptöku skólagjalda hafa aftur á móti bent á það að þau skerði jafnrétti til náms og aðgang að menntun, stýri námsvali einstaklinga, og dragi úr gæðum náms.

 

Hver hefur rétt fyrir sér?

Á síðustu árum hafa skólagjöld verið tekin upp víða í Evrópu og hefur upptaka þeirra alls staðar verið reist á sömu rökum og heyrast hátt í íslensku þjóðfélagi í dag. Undir lok síðasta árs var gerð könnun meðal landsamtaka stúdenta allra ríkja Evrópu þar sem viðhorf til skólagjalda og áhrifa þeirra var kannað. Þar kom í ljós að 92% stúdentahreyfinga telja upptöku skólagjalda skerða aðgang að menntun, 87% telja þau hafa slæm áhrif á félagslega stöðu stúdenta, og 74% telja þau hafa áhrif á námsval einstaklinga. Í þeim löndum sem tekið hafa upp skólagjöld, fullyrða stúdentahreyfingar að skólagjöld séu aðeins enn einn steinn í götu þeirra sem mæta misrétti í háskólakerfinu eða búa við slæmar félags- og efnahagslegar aðstæður. Þeir örfáu úr þessum hóp, sem þrátt fyrir slagandi áhrif skólagjalda skrá sig í háskóla, byggja námsval sitt nú nær undantekningarlaust á arðbærni námsins en ekki á áhuga eða hæfileikum.

Með þessu dæmi getum við hafnað þeim rökum skólagjaldasinna að skólagjöld séu aukin hvatning fyrir stúdenta. Skólagjöld hvorki bæta frammistöðu stúdenta, né auka skilvirkni háskólakerfisins, heldur setja þau aukna pressu á stúdenta að klára námið sitt á eins stuttum tíma og mögulegt er. Fjárhagslegar hömlur þrengja að stúdentum og þvinga þá ekki aðeins til að vinna með námi heldur einnig að klára það á „réttum" tíma. Þetta verður til þess að stúdentar ná ekki þeim árangri sem þeir vilja ná og að háskólarnir útskrifa ekki nemendur með jafnháar einkunnir og áður, nema þeir auðvitað dragi úr hæfniskröfunum og þar með minnki gæði náms.

 

Það er pís of keik að taka lán!

Það gera sér allir grein fyrir því að skólagjöld skerða jafnrétti til náms, enda hafa ekki allir efni á því að greiða skólagjöld. Skólagjaldasinnar telja lausnina við þessum vanda vera einfalda: að lána fyrir skólagjöldum. Lán þarf samt að borga til baka, og lán krefjast þess að þú sért með ábyrgðarmann. Stúdentahreyfingar í Evrópu hafa allar fullyrt það að þau lán og styrkir sem standa stúdentum til boða dugi ekki bæði fyrir skólagjöldum og framfærslukostnaði. Auk þess hafa skólagjöld dregið verulega úr því að fólk sæki sér menntun síðar á lífsleiðinni, en það forðast að bæta mánaðarlegum afborgunum skólagjaldalána við afborganir húsnæðislána, bílakaupalána og tölvukaupalána. Það er því nokkuð ljóst að lán fyrir skólagjöldum munu aldrei koma í veg fyrir það að jafnréttitil náms skerðist.

 

Við erum ekki ein í heiminum

Það er ekki eins og við séum eina þjóðin í heiminum sem hefur velt fyrir sér upptöku skólagjalda. Stöldrum aðeins við áður en við dembum okkur út í óvissuna, sem er kannski ekkert svo óviss eftir allt saman? Nei, það eina sem við þurfum að gera er að læra af mistökum annarra.

 

Heimild:

European Students' Union. 2008: Lisbon With Students Eyes.

 

Þessi grein birtist á www.vefritid.is 17.apríl 2008 

.

Heitar umræður um skólagjöld